Pojam istraživanja i razvoja (R&D)
Istraživanje i razvoj (Research & Development – R&D) u poreskopravnom smislu obuhvata originalna i planska istraživanja sprovedena radi sticanja novih naučnih ili tehničkih znanja, kao i njihovu primenu u razvoju novih ili značajno unapređenih proizvoda, usluga ili procesa.
U smislu Zakona o porezu na dobit pravnih lica, istraživanjem se smatra originalno ili planirano istraživanje preduzeto u cilju sticanja novog naučnog ili tehničkog znanja i razumevanja, a razvojem primena rezultata istraživanja ili primena drugog naučnog dostignuća ili dizajna proizvodnje novih značajno poboljšanih materijala, uređaja, proizvoda, procesa, sistema ili usluga pre pristupanja komercijalnoj proizvodnji ili korišćenju. Istovremeno zakon propisuje da se ova odredba ne primenjuje na troškove istraživanja nastale u cilju pronalaženja i razvoja nafte, gasa ili mineralnih zaliha u ekstraktivnoj industriji.
Važno je dakle da se radi o stvarnoj razvojnoj aktivnosti, a ne o rutinskim ili administrativnim unapređenjima.
Pojam R&D poreske olakšice
Zakon o porezu na dobit pravnih lica propisuje da se kao rashod u poreskom bilansu obveznika mogu se priznati, u dvostruko uvećanom iznosu, troškovi koji su neposredno povezani sa istraživanjem i razvojem koje obveznik obavlja u Republici. S tim u vezi pravo na dvostruko priznavanje troškova istraživanja i razvoja predstavlja jednu od najznačajnijih poreskih olakšica koja se često koristi u praksi.
Poreski obveznik ima pravo da troškove R&D prizna kao rashod u redovnom iznosu i dodatno prizna još 100% tih troškova kao poresko priznati rashod, čime se efektivno omogućava umanjenje poreske osnovice za 200% troškova R&D.
Ovu poresku olakšicu mogu koristiti pravna lica koja su rezidenti Srbije, kao i Preduzetnici koji vode poslovne knjige, pod uslovom da se R&D aktivnosti sprovode na teritoriji Republike Srbije.
U praksi, poreske olakšice za istraživanje i razvoj imaju poseban značaj za startape i IT kompanije, jer se njihov poslovni model u ranim fazama gotovo uvek zasniva na kontinuiranom razvoju softvera, novih digitalnih proizvoda ili tehnoloških rešenja. Troškovi razvoja sopstvenog softvera, angažovanja programera, inženjera i data stručnjaka, kao i nabavke razvojne infrastrukture, mogu se kvalifikovati kao R&D troškovi, pod uslovom da razvoj prevazilazi rutinsko održavanje ili standardne nadogradnje. Pravilnom pravnom i poreskom strukturom, startapi mogu istovremeno umanjiti poresku osnovicu kroz R&D superodbitak u fazi razvoja, a zatim, u fazi komercijalizacije, ostvariti dodatne benefite kroz IP Box režim za prihode od softvera i druge intelektualne svojine razvijene u Srbiji.
Na primer, startap koji u Srbiji razvija SaaS platformu zasnovanu na sopstvenom algoritmu za obradu velikih količina podataka (npr. optimizaciju logističkih tokova ili analizu ponašanja korisnika) može troškove angažovanja razvojnih timova, nabavke cloud infrastrukture za testiranje, kao i amortizaciju serverske i softverske opreme, kvalifikovati kao R&D troškove i koristiti pravo na dvostruko priznavanje tih rashoda. U trenutku kada se razvijeni softver komercijalizuje kroz pretplatnički model ili licenciranje, prihod ostvaren od tog softvera može, pod propisanim uslovima, ući u IP Box režim, čime se efektivna poreska stopa na dobit značajno smanjuje, pod uslovom da je kompanija u stanju da dokumentuje razvojni karakter projekta, vezu između R&D aktivnosti i nastale intelektualne svojine, kao i činjenicu da je ključni razvoj realizovan u Republici Srbiji.
Suprotno navedenom, poreska kontrola će osporiti primenu R&D olakšica u situaciji kada IT kompanija kao istraživanje i razvoj prikaže aktivnosti koje se u suštini svode na rutinsko održavanje postojećeg softvera, ispravke grešaka (bug fixing), prilagođavanje aplikacije pojedinačnim klijentima, vizuelne izmene interfejsa ili implementaciju već poznatih i standardnih tehnologija bez elementa tehničke ili funkcionalne novine. U takvim slučajevima, naročito kada ne postoji projektna dokumentacija, tehnički izveštaji ili jasna razlika između razvojnih i operativnih aktivnosti zaposlenih, Poreska uprava zaključuje da se radi o redovnom poslovanju, a ne o R&D-u, što za posledicu ima poništavanje superodbitka, dodatni razrez poreza na dobit, obračun zatezne kamate i potencijalnu prekršajnu odgovornost.
Poreske olakšice za istraživanje i razvoj predstavljaju jedan od najznačajnijih instrumenata poreske optimizacije za tehnološke, inovativne i razvojno orijentisane kompanije u Srbiji.
Međutim, njihovo korišćenje primarno zahteva pravilno razumevanje propisa, usklađenost sa međunarodnim standardima i adekvatan pravni i poreski pristup i podršku. Iako se čini da R&D podsticaji predstavljaju poresko pitanje, usko su povezani i sa strateškim pravnim i poslovnim kontekstom sa dugoročnim uticajem na privredu i njen razvoj.
Primeri troškova koji se mogu priznati
Kao troškovi R&D, u poreskom smislu, naročito se priznaju:
- zarade i naknade zaposlenih angažovanih na R&D projektima;
- troškovi materijala i sirovina korišćenih u razvoju;
- amortizacija opreme i softvera koji se koriste za R&D;
- troškovi eksternih stručnjaka, instituta i fakulteta (pod određenim uslovima);
- drugi neposredni troškovi koji su u jasnoj i dokazivoj vezi sa R&D aktivnostima.
Troškovi moraju ispunjavati i određene uslove, pa tako moraju biti realni odnosno da su zaista nastali, da mogu biti dokumentovani, pravilno knjigovodstveno evidentirani, kao i jasno uvezani sa konkretnim R&D projektom.
R&D i IP box – sličnosti i razlike
Pored R&D olakšice, srpsko zakonodavstvo predviđa i povlašćeni poreski režim za prihode od intelektualne svojine, poznat kao “IP Box”.
Osnovne karakteristike je činjenica da 80% prihoda od kvalifikovane intelektualne svojine može biti oslobođeno poreza na dobit, a efektivna poreska stopa iznosi približno 3%.
Primenjuje se na sledeća prava intelektualne svojine pod uslovom da je ta razvijena kroz sopstveni ili pretežni R&D u Srbiji.
- patenti;
- mali patenti;
- softver (autorsko pravo);
- industrijski dizajn;
- topografije integrisanih kola.
Važno je naglasiti da su R&D superodbitak I IP Box poresko oslobođenje međusobno povezani, ali pravno samostalni mehanizmi. U praksi dakle pravilno postavljen R&D omogućava korišćenje superodbitka u fazi razvoja i stvara osnov za IP Box olakšice u fazi komercijalizacije. Zbog toga je pravna i poreska priprema R&D projekata od velikog značaja i za IP box.
Potrebna dokumentacija i poreski rizici
Korišćenje R&D poreskih olakšica zahteva poseban stepen pažnje, jer su one čest predmet poreskih kontrola.
S toga se preporučuje između ostalog jasno definisan R&D projekat, interna R&D dokumentacija (projekti, izveštaji, tehnička rešenja), precizna evidencija radnog vremena zaposlenih, kao i razdvajanje opštih aktivnosti od razvojnih.
U suprotnom, postoji rizik osporavanja olakšice, dodatnog poreza, kao i zatezne kamate i eventualno prekršajne odgovornosti.
Ovaj tekst je informativnog karaktera i ne može biti shvaćen kao pravni savet.