Ovaj tekst je ažuriran prema Zakonu o javnom informisanju i medijima (“Sl. glasnik RS”, br. 92/2023 i 51/2025).
Zakon o javnom informisanju i medijima precizno je definisao šta se može smatrati medijem, a šta ne. Pri tome, za pun formalnopravni status u smislu ovog zakona, kao i za ostvarivanje pojedinih prava koja zakon vezuje za medije, od naročitog značaja je upis u Registar medija koji vodi Agencija za privredne registre.
Zakonodavac zapravo ostavlja opciju vlasnicima internet portala da se, ukoliko žele, registruju kao mediji i na taj način steknu odgovarajući status sa svim pravima i obavezama koje on nosi.
A ukoliko ne izvrše registraciju, ne ulaze u puni formalni režim registrovanog medija po ZJIM-u, niti mogu koristiti sva prava i pogodnosti koje zakon vezuje za upis u Registar medija.
Tako ovakav zakonski pristup ostavlja blogove, društvene mreže, kompanijske veb prezentacije i druge digitalne platforme preko kojih se emituju informacije, van režima medijske regulative u smislu ZJIM-a, osim ako se njihovi vlasnici odluče za registraciju u skladu sa pomenutim zakonom. Od opredeljenja za registraciju medija ili odluke da se sadržaj emituje u drugoj formi, zavise prava i obaveze vlasnika, odnosno izdavača.
Napred ćemo izneti najznačajnije pravne posledice registracije medija ili ostanka van dejstva punog formalnog režima ZJIM-a.
I KORISTI KOJE MEDIJ IMA OD REGISTRACIJE:
Mogućnost zaštite izvora informacije, osim kada to zakon isključuje;
Jasniji i potpuniji formalnopravni položaj u sistemu javnog informisanja;
Olakšan pristup projektnom sufinansiranju i drugim oblicima javne podrške;
Mogućnost da organi javne vlasti i druga javna tela zakonito koriste usluge takvog medija;
Kraći rok zastarelosti za pokretanje sudskog postupka za naknadu štete po pravilima ZJIM-a;
Poseban režim odgovornosti urednika, novinara i izdavača;
Javnost osnovnih podataka o mediju, izdavaču i odgovornim licima kroz Registar medija.
1. MOGUĆNOST ZAŠTITE IZVORA INFORMACIJA
Prema ZJIM novinar nije dužan da otkrije izvor informacije, osim ukoliko se informacija odnosi na krivično delo ili učinioca krivičnog dela za koje se može izreći zatvorska kazna u trajanju od najmanje 5 godina, i ako se ti podaci ne mogu pribaviti na drugi način. To ostavlja novinaru registrovanog medija mogućnost zaštite identiteta svojih izvora informacija, što predstavlja jedno od važnih posebnih prava u oblasti javnog informisanja.
2. OLAKŠAN PRISTUP INFORMACIJAMA I DOBIJANJE AKREDITACIJA ZA PRISTUP DOGAĐAJIMA ZATVORENIM ZA JAVNOST
Organizatori raznih događaja u praksi najčešće omogućavaju registrovanim medijima akreditacije za izveštavanje i pristup sadržajima koji su zatvoreni za javnost. Takođe, jasniji pravni identitet medija, izdavača i uredništva olakšava profesionalnu komunikaciju sa organizatorima, institucijama i izvorima informacija. Ovaj efekat više je posledica prakse i formalne prepoznatljivosti nego izričitog zakonskog privilegijuma, ali je u poslovnom i profesionalnom smislu i dalje veoma značajan.
3. PRISTUP DRŽAVNIM FONDOVIMA I MOGUĆNOST APLICIRANJA ZA PROJEKTE
Važeći ZJIM propisuje da izdavaču čiji medij nije upisan u Registar medija, kao ni proizvođaču medijskog sadržaja koji nije upisan u Evidenciju proizvođača medijskih sadržaja kada je to zakonom relevantno, ne mogu biti dodeljivana javna sredstva u oblasti javnog informisanja.
Takođe, zakon predviđa ograničenja da organi javne vlasti i druga javna tela koriste usluge medija koji nisu upisani u Registar, pa registracija ima neposredan značaj i sa aspekta zakonitog oglašavanja i drugih oblika saradnje sa javnim sektorom.
Mnogim medijima projektno finansiranje je jedan od važnijih izvora prihoda bez kog tržišno ne bi mogli da opstanu niti da ostvaruju svrhu informisanja javnosti.
4. KRAĆI ROK ZASTARELOSTI PRAVA NA POKRETANJE SUDSKOG POSTUPKA
Prema ZJIM, rok zastarelosti za pokretanje postupka za naknadu štete iznosi 6 meseci od dana objavljivanja informacije, odnosno od dana kada je tuženi bio dužan da objavi informaciju koju po zakonu ili sudskoj odluci nije objavio, dok opšti režim po Zakonu o obligacionim odnosima predviđa duže rokove.
5. POSEBAN REŽIM ODGOVORNOSTI
U sporovima po ZJIM, položaj novinara, glavnog urednika i izdavača uređen je posebnim pravilima. Novinar i glavni urednik odgovaraju ako se dokaže da je šteta nastala njihovom krivicom, dok izdavač odgovara bez obzira na krivicu, osim kada zakon propisuje osnove za isključenje odgovornosti.
Upravo zato registracija i ulazak u režim ZJIM-a nisu samo formalnost, već i ulazak u poseban sistem prava, obaveza i odgovornosti.
II ODGOVORNOST I OBAVEZE NA STRANI REGISTROVANIH MEDIJA:
- Šira građansko – pravna odgovornost urednika, novinara i izdavača;
- Obaveza pokazivanja dužne novinarske pažnje;
- Upis u nadležni registar kod APR-a;
- Obaveza postavljanja impresuma;
- Javnost podataka o mediju, izdavaču i odgovornim licima.
1. ŠIRA GRAĐANSKO – PRAVNA ODGOVORNOST UREDNIKA, NOVINARA I IZDAVAČA
Prema ZJIM, lice na koje se odnosi objavljena informacija čije je objavljivanje zabranjeno zakonom, a zbog čijeg objavljivanja to lice trpi štetu, ima pravo na naknadu nematerijalne i materijalne štete, i to nezavisno od drugih sredstava zaštite koje tom licu stoje na raspolaganju. To znači da pravo na naknadu štete može postojati i kada su na raspolaganju i druga sredstva zaštite, poput odgovora, ispravke ili drugih tužbenih zahteva.
Novinar i glavni urednik medija odgovaraju po principu dokazane krivice, odnosno samo ako se dokaže da je šteta nastala njihovom krivicom. Izdavač medija odgovara po strožem režimu, bez obzira na krivicu, osim kada zakon predviđa osnove za isključenje odgovornosti.
Takođe, istim zakonom detaljno je regulisano šta se i pod kojim uslovima smatra informacijom čije je objavljivanje zabranjeno zakonom.
Pored prava na naknadu štete, ZJIM ostavlja mogućnost oštećenom da zahteva takođe i objavljivanje odgovora, ispravke informacije, kao i druge oblike zaštite koji uključuju deklarativno utvrđivanje da je određenim objavljivanjem informacije povređeno nečije subjektivno pravo, zatim zahtev za propuštanje objavljivanja, predaju, uklanjanje ili uništenje objavljenog zapisa.
2. OBAVEZA POKAZIVANJA DUŽNE NOVINARSKE PAŽNJE
Prema ZJIM, standard dužne novinarske pažnje i dalje je jedno od ključnih merila za ocenu odgovornosti novinara i urednika. Taj standard dolazi do izražaja naročito kod procene da li je novinar postupao savesno, profesionalno i sa pažnjom primerenom okolnostima konkretnog slučaja, kao i da li postoje zakonski osnovi za isključenje odgovornosti.
Utvrđivanje stepena novinarske pažnje direktno zavisi i od prirode povrede koja je prouzrokovana. Što je dobro koje se štiti vrednije i osetljivije, to pažnje mora biti veća.
Ovaj tekst je strogo neformalnog i informativnog karaktera i ne može biti shvaćen kao pravni savet.
Povezani članci:
Odgovor na informaciju (demanti) i ispravka informacije
Vodič kroz autorsko pravo za onlajn medije
