OPCIJE
Na finansijskim tržištima, opcije su finansijski derivati koji daju vlasniku pravo, ali ne i obavezu, da kupi ili proda osnovnu imovinu, kao što su akcije, roba, valuta ili drugi finansijski instrumenti, po unapred dogovorenoj ceni, u određenom vremenskom periodu ili na unapred utvrđeni dan. Opcije su ključni instrumenti na finansijskim tržištima, omogućavajući investitorima da spekulišu o budućem kretanju cena ili da se zaštite od potencijalnih rizika.
Postoje dve osnovne vrste opcija:
- Call opcija (opcija kupovine): Daje vlasniku pravo da kupi osnovnu imovinu po unapred dogovorenoj ceni u određenom vremenskom periodu ili na unapred utvrđeni dan.
- Put opcija (opcija prodaje): Daje vlasniku pravo da proda osnovnu imovinu po unapred dogovorenoj ceni u određenom vremenskom periodu ili na unapred utvrđeni dan.
Osnovna vrednost opcija proizlazi iz osnovne imovine na koju se odnose, pa su opcije derivati, jer njihova vrednost zavisi od kretanja cena te osnovne imovine. Opcije omogućavaju investitorima različite strategije, kao što su zaštita (hedging), spekulacija ili ostvarivanje profita kroz promene cena imovine, uz različite nivoe rizika.
PRAVNE KARAKTERISTIKE PUT OPCIJE
U odnosima između članova privrednog društva, Put opcija predstavlja ugovoreno pravo određenog lica da, pod unapred utvrđenim uslovima, zahteva od druge ugovorne strane kupovinu svojih udela ili akcija. Imalac Put opcije nije obavezan da to pravo iskoristi, dok druga ugovorna strana, koja je preuzela obavezu kupovine, mora postupiti u skladu sa ugovorom ako se ispune uslovi za ostvarivanje opcije.
Cena po kojoj se udeli ili akcije mogu prodati može biti unapred određena ili odrediva prema ugovorenim kriterijumima. Ostvarivanje Put opcije može biti vezano za određeni rok, nastupanje ugovorenih okolnosti ili druge unapred definisane uslove.
Put opcije su popularne među investitorima koji žele da imaju izlaznu strategiju, odnosno da osiguraju pravo na prodaju svojih udela ili akcija po unapred dogovorenoj ceni. Ova strategija je korisna u slučaju da se kompanija suoči sa problemima, jer investitor može prodati svoj udeo i minimizirati gubitke.
Na primer, manjinski članovi društva s ograničenom odgovornošću ili manjinski akcionari mogu koristiti put opcije kako bi osigurali pravo na izlazak iz kompanije u slučaju nepovoljnih promena, kao što su promene u upravljačkoj strukturi ili preuzimanje kompanije.
U sporazumima između osnivača kompanije, put opcije mogu biti ugovorene i kao deo strategije za rešavanje nesuglasica ili za omogućavanje izlaska jednog od osnivača pod povoljnim uslovima.
O načinu ugovaranja buduće cene i njenoj visini, možete pročitati na stranici koja se bavi pravnim aspektima Call opcije.
U korporativnim pregovorima, posedovanje Put opcije može značajno ojačati pregovaračku poziciju njenog imaoca. Na primer, u situacijama kada se pregovara o preuzimanju kompanije, manjinski članovi koji imaju ugovoreno pravo prodaje mogu ostvariti izlazak iz društva pod unapred određenim uslovima, čime se smanjuje neizvesnost u pogledu budućeg raspolaganja njihovim udelima.
Put opcija kao ugovorno pravo prodaje udela nije posebno regulisana Zakonom o privrednim društvima Republike Srbije. Međutim, njeno ugovaranje omogućavaju opšta pravila obligacionog prava i odredbe Zakona o privrednim društvima o slobodi uređivanja međusobnih odnosa članova društva, naročito čl. 15. i 140.
Prilikom njenog ugovaranja i ostvarivanja potrebno je voditi računa o zakonskim pravilima o prenosu udela, pravu preče kupovine, mogućim ograničenjima iz osnivačkog akta i propisanoj formi ugovora o prenosu udela.
Zakon o tržištu kapitala može biti relevantan kada konkretna opcija ima pravnu prirodu finansijskog instrumenta u smislu tog zakona.
Ako je potrebno da Put opciju ugovorite ili uskladite sa osnivačkim aktom društva, pogledajte našu uslugu izrade ugovora.
POREKLO OPCIJE KAO PRAVNOG INSTITUTA
Opcija, kao finansijski instrument, ima dugu istoriju koja se proteže kroz vekove, evoluirajući od jednostavnih ugovornih aranžmana do sofisticiranih finansijskih derivata koje poznajemo danas. Razumevanje njenog pravnog porekla zahteva pregled istorijskih događaja i pravnih okvira koji su oblikovali upotrebu i regulaciju “opcija” uopšteno, što se posredno može odnositi i na put opciju.
Antički počeci – Tales iz Mileta (6. vek p.n.e.):
Smatra se jednim od najranijih poznatih primera upotrebe opcija u istoriji.
Tales, grčki filozof i matematičar, navodno je sklopio ugovore koji su mu dali pravo (ali ne i obavezu) da koristi maslinove prese pred predstojeću bogatu žetvu maslina, zaključujući ugovore po niskoj ceni tokom zime i ostvarujući profit kada je u vreme berbe potražnja porasla.
Ovaj primer često se navodi kao istorijska ilustracija opcionog mehanizma, iako se odnosio na pravo korišćenja maslinovih presa, a ne na kupovinu imovine.
17. vek – Holandija i Tulipanska Manija (1636-1637):
Opcija, kao finansijski instrument, ima korene u razvoju tržišta derivata, koja su počela da se oblikuju u modernom smislu u 17. veku. U Amsterdamu se tokom 17. veka razvila trgovina različitim instrumentima koji su predstavljali preteče savremenih finansijskih derivata, uključujući terminske ugovore i opcije.
Tokom perioda tzv. “Tulipanske manije” u Holandiji (1636-1637) trgovalo se terminskim ugovorima o lukovicama tulipana, dok su pojedini ugovorni aranžmani imali i elemente slične današnjim opcijama.
Ovi ugovori nisu bili formalno regulisani.
18. i 19. vek – Razvoj u Velikoj Britaniji i Sjedinjenim Američkim Državama
Razvoj trgovine opcijama u Velikoj Britaniji (18. i 19. vek)
U Londonu su se već tokom 18. veka koristili različiti oblici ugovora o budućoj kupovini i prodaji hartija od vrednosti, uključujući i opcione ugovore. Moderna Londonska berza (London Stock Exchange) nastala je početkom 19. veka.
Ovi rani oblici opcija često su bili neformalni i slabo regulisani, što je dovodilo do manipulacija i finansijskih skandala.
Britanska vlada je povremeno pokušavala da zabrani ili ograniči trgovinu ovim instrumentima zbog njihove spekulativne prirode.
20. vek – Formalizacija i Regulacija
Osnivanje Chicago Board Options Exchange (CBOE) – 1973. godina predstavlja ključni trenutak u istoriji opcija uopšte.
CBOE je prva zvanična berza specijalizovana za trgovinu standardizovanim opcijama na akcije. Trgovanje standardizovanim put opcijama na toj berzi započelo je 1977. godine.
Uvođenje standardizovanih ugovora i centralizovane kliring kuće (Options Clearing Corporation – OCC) povećalo je transparentnost i smanjilo rizik neispunjenja obaveza.
Ova formalizacija omogućila je širu upotrebu opcija kao legitimnih finansijskih instrumenata i podstakla razvoj sofisticiranih tržišta derivata.
Regulacija u Sjedinjenim Državama:
Securities Act iz 1933. i Securities Exchange Act iz 1934.: Ovi zakoni postavili su temelje američke regulative tržišta hartija od vrednosti, koja je kasnije razvijana i u odnosu na trgovanje opcijama.
Commodity Futures Trading Commission (CFTC): Osnovana 1974. godine, ova agencija je zadužena za regulaciju tržišta derivata, uključujući futures i neke vrste opcija.
Securities and Exchange Commission (SEC): Reguliše trgovinu opcijama na akcije i druge hartije od vrednosti, osiguravajući zaštitu investitora i integritet tržišta.
Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act (2010): Nakon finansijske krize 2008. godine, ovaj zakon je pooštrio regulaciju derivatnih tržišta, zahtevajući veću transparentnost i smanjujući sistemske rizike.
Trgovanje standardizovanim opcijama u SAD razvijalo se u okviru posebnog regulatornog sistema za tržišta finansijskih instrumenata, uz nadzor nadležnih regulatornih organa. U Sjedinjenim Američkim Državama, trgovina opcijama je podvrgnuta nadzoru Komisije za hartije od vrednosti (Securities and Exchange Commission – SEC) i Komisije za trgovanje robnim fjučersima (Commodity Futures Trading Commission – CFTC).
Vidi još: Call opcija, Tag-along opcija, Drag-along opcija
Ovaj tekst ne predstavlja pravni savet i informativnog je karaktera, u skladu sa uslovima korišćenja ove veb prezentacije.
